Wp/grl/ Góralscýzna

From Incubator Plus 2.0
< Wp‎ | grl

Goralscýzna tô jes nazwa ziym ka siedzom Górole. Nigda nie beła administracyjnom jednôto tymuz wykśtałcieły sié rejônalne rôźnice.

Mapa Góralscýzne a jy wselniakié rejony
Prôponôwano flaga Góroli aj Góralscýzne

Nazwa[edit]

Nazwa wziyno sié ôd Góroli i dôdanié -scýzna. Słowô Górol ôznaco telô cô totyn, cô w górak siedzi. Bez tô niekie godało sié na Pôloków cô zýjom na północ Niźnioki. Nazwa Góralscýzna juz jes ôd downa nalé nié ôznacała ziym ka som jes Górole ino telô cô calućkom kulture Góroli. Jaze dô II wôjne Zwionz Góroli i inacý uzywali miana Pôdhole, Tynkse Pôdhole, Stare Pôdhole. Nazwa sié nié przijena wsyndy aj pôniektorzý sié wystrôchali cô dôjdzié ku Pôdholocyntryzmôwi. Nazwa sié przijena ino Zogórzon, u Kliscowków i poniektoryk cyściak pôpod Babiom Górom. Moc ludzi merdo sié cô chodzieło wte ô dziśkié Pôdhole. Bp. Pol zarysowoł: Skończył się tutaj biedny kraj Kliszczaków, czyli górali Beskidowych, a poczyna Podhale, kraj dzielnych mieszkańców. [...] czternaście tylko wsi należy do tego małego rodu, dla różnicy w stroju przez szyderstwo Kliszczakami bywa nazywany (nosi bowiem w „kliszcz” ściągłe spodnie), sam siebie nazywa on jednakowoż Góralem. Na Słowiyńsku sié nika nié przijeno. Côby beć barzy neutralnom żacyni uzywać Góralscýzna lebô na Słowiyńsku ôbłaś Góroli/górolskom"/ (słow. Oblasť Goralov).

Granice[edit]

Bez casý jakô ka Góralscýzna jes sié krapke przeônacyło. Furt jes terakso wadźba ô Beskid. Z pierwocasu pôniektorzý Górole uwazowało Lachów ôd Sonca jakô Góroli zakiela pôpytowali hańtejsýk. Côby ukuńcýć gware ô granice zacyno godać Górole som jes hań, ka biołe pôrtki jacý w Pôlsce. Kie dô społu wziyno sié Reinfuss i Wajda dôgwarzýli sié z Górolami kaz ta jes jé granica. Godo sié tyz, cô Góralscýzna jes ôd Ôlze het jaze pôpod Pôprad. Kie sié poźry ptaceńcô to sié uźry cô Góralscýzna som jes na Krańcôwyk Zochônik Karpatak, bystrzsy, wyzsy cyści Makowskik i Wypukłe Beskidy.

Historia[edit]

Wcosno

Wse Góralscýzna beła pomiyndznikem na wnuk Karpat. Piyrwi cô hań siedzieli to beli Neadertalcio i Homo sapiensý. W Ôbłazowy Jamié noleziono kermamike, źelazne sprzynty nej nostorsý bómerang na świecié. Ôd IX rôków wandrôwali hajniok Słowiony, cô ôd prawa sié uchować kcieli. Rejôn beł zarôściynty ciyrnym lasem tymuz wołali gô Magnus Niger (wieligô ciyrnôś). Podług lejend w Dubnié stoł słowioński krom a na wiyrsku Jarmute beł hyrny krom. Ôd bôzka Jarmute (nima nika ôznaki cô istnié beł)

Kôlonizacjé I migracjé.

W 1234.r Wôjewodzio Ślezka i Małopôlski wziyni sié dô spôłu a przikwoléli cýstersom, cô im rod côby sprôwadzować ludzi ku Nigerze. Na Madziarsku tyz takô zacyni krapecke paźniy. Tamok wyzdajali klaśtôr ka dzisiok jes Ludźmiyrz. Zatel tô przedesýćkim beli rôlinkami w Dónajeckiy dôlinié i rabsicami. W rejônié tys beli Miymcý, cô beli rajdzcami lo mieścisk. Kim prziwandrôwali Wałasi tô zýwôbyt beł fest marny. Zima beła ôstro a wiesna i latô, krotkô. Nylwte zacyni kôlonizówać Wałasio. Beli uni ludem, cô z piyrwocasu godoł romańskom gwarom. Przi wandrowce pô Karpatak ôzmiysali sié z Ruśniokami i Słowiokami. Przinieśli s sié juhasówanié i môc halamyntów górolskiy zwyków. Prziôdziew górolski sié przedesićkim podoł na tôtym. Zatel tyz zacéno sié fôrmówać górolsko gwara. Haństejsi imieli tyz prawa cô zbiorcô wołali Wołoskimi. Tymuz tyz Górole imieli wiyncy samôwładze. Kniaźowié ôpatrôwali pecki a krol dôstawoł syry. Górole migda dôsiela ni mieli feudalizmu i robieli in lo sobié.

Poruseństwa ô ślebôde

Koncem XVI rôków zacyni dumać, côby prógować wprôwadzować feudalizm. Tymuz tô rykaterem ôstoł tyran Nikołoj Kômôrowski. Tô wiedło ku wyzdajaniu Rzecýpôspolity Mieścickiy w 1630. Pôte zaś zacyno pôruseństwo pôd rajdzctwem Kôstki-Napiyerskiegô, cô za dwa tyźnié padneno. Ôstatni roz dosło dô bojki w 1669-1670 kie tô na jedon rôk ôdzýła samôwładza Góroli. Pô upadku porusyństw zacyno sié usielać zbojnictwô. Zbôjnicý cynsto beli jakô kôzoki i bôjowali ô ślebôde charakterystycym stylem zýcio i przi tym dajénc hudôbym dudki. Nale tynksôś zbojników barzy baciarôwali, graibieli baców i pijali. Tôtyn cas beł jaze ku smiyrzcié Wôjteka Mateja.

Górolskié pôruseństwô

Górolskié pôruseństwô zacéno sié ôd Chochołowskiygô poruseństwa cýli pôlonofilijnym pôruseństwem, ktore tyz cechôwało sié halamyntami górolskimi. Piyrwym cłonkem górolskiygô pôruseństwa beł Sabała. Zacon ôn jakô piyrwy utrzimôwać kulture Góroli jakô pasjé. Tyz wte sié narodzieł Stôpka-Nazimek, cô wyzdajoł górolski alfabet.

File:Rekonstrukcja sztandaru zwiazku gorali.png
Fana Uwionza Góroli

Z casem pôpôd rajdzctwem Władysława Ôrkana, wyzdajali Uzwionz Góroli (Związek Górali), ktory bôjowoł ô wyzdajanié jedny górolskiy jednostki administracyjny i przebudzenié noroda. Wte beło moc knizek napisanyk ai Górole zacyni beć ceniyni.