Belarusian Latin Wikipedia

Беларускі лацінскі альфабэт (таксама вядомы як «Беларуская лацінка» ці «Biełaruskaja Łacinka» (у ўласным запісу), ад слова «лацінка», нефармальнай назвы лацінскага альфабэту наогул). Агульная назва некалькіх гістарычна існых сыстэмаў запісу беларускага (кірылічнага) тэксту ў лацінскай сыстэме пісьма. Ужываецца, час ад часу, у сёньняшняй форме, некаторымі аўтарамі, зацікаўленымі групамі і прапагандыстамі ў тыднёвіку «Наша Ніва», часопісе «Arche», часткаю прэсы беларускае дыяспары, у Сеціве.

У Сярэднявеччы (XVII стагодзьдзе), зьявіліся першыя вядомыя запісы беларускага (кірылічнага) тэксту лацінскім пісьмом, з патрэбы ўлучаць старабеларускія цытаты ў польскія і лацінскія тэксты. Гэта былі некадыфікаваныя запісы, і, відавочна, яны рабіліся з выкарыстаньнем правіл польскай артаграфіі над старабеларускімі гукамі.

У XVII стагодзьдзі паступова пашырылі выкарыстаньне лацінскага пісьма, паралельна з кірылічным, беларускія рыма-католікі. Варта заўважыць, што перад 17 стагодзьдзем беларускія рыма-каталікі шырока карысталіся кірылічным пісьмом.

У XVIIІ стагодзьдзі лацінскім пісьмом, паралельна з кірылічным, карысталіся ў некаторых літаратурных творах, напісаных тагачаснай беларускай мовай.

У ХІХ стагодзьдзі некаторыя польскія пісьменьнікі й беларускія пісьменьнікі з польскага культурнага асяродзьдзя карысталіся лацінскім пісьмом, выключна ці часткова, у сваіх працах, напісаных па-беларуску. Асабліва, Ян Чачот, Паўлюк Багрым, Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч, Францішак Багушэвіч, Адам Гурыновіч. Рэвалюцыйны дэмакрат Кастусь Каліноўскі друкаваў лацінскім пісьмом беларускамоўную газету «Мужыцкая праўда» (у арыгінале: «Mużyckaja prauda»; 6 нумароў у 1862 – 1863 гадах).

Такое ўвядзеньне лацінскага пісьма дзеля запісу мовы з даўняю кірылічнай традыцыяй часам тлумачаць тым, што пісьменнікі 19 стагодзьдзя ня ведалі гісторыі беларускае мовы ці самой мовы, або тым, што ў тых асяродках кнігадруку, дзе публікаваліся тыя пісьменьнікі, было немагчыма набыць ці выкарыстаць кірылічны друкарскі шрыфт. Дунін-Марцінкевіч спасылаўся на довад, што яго чытацкая аўдыторыя, асабліва сялянская, была ў пэўнай ступені знаёмая з польскай графікай, але, ня маючы доступу да рускамоўнай адукацыі, не магла чытаць кірыліцай.

Звычай лацінскага запісу беларускага тэксту паступова зьнікаў з ужытку напрацягу першай чвэрці 20 стагодзьдзя, хоць яшчэ ў пачатку 20 стагодзьдзя шматлікія беларускія выданьні друкаваліся выключна ці часткова лацінкай, як напрыклад: Газэта «Наша доля» (1906). Газэта «Наша Ніва» (нумары з перыяду 10 лістапада 1906 – 31 кастрычніка 1912) — выходзіла і кірыліцай, і лацінкай (падзагалоўкі нумароў у арыгінале: «Выходзиць раз у тыдзень рускімі і польскімі літэрамі» і «Wychodzić szto tydzień ruskimi i polskimi literami» [sic]). Цётка, «Скрыпка беларуская» і «Хрэст на свабоду»}} — зборнікі вершаў. Цётка, «Першае чытаньне для дзетак-беларусаў» — спроба стварэньня пачатковай дзіцячай чытанкі па-беларуску. Янка Купала, «Гусьляр» (1910) — зборнік вершаў. Баляслаў Пачопка, «Беларуская граматыка» (1915, надрукаваная ў 1918 годзе) — беларуская граматыка на аснове лацінскага альфабэту. Лічылася беларускімі мовазнаўцамі, напрыклад, Сьцяпанам Некрашэвічам, падрыхтаванай ненавукова й з парушэньнямі законаў беларускай мовы.

Пасля заняцьця ў часе I Сусьветнай вайны Віленшчыны й Зах. Беларусі нямецкімі войсками, за беларускай моваю быў прызнаны афіцыйны статус у пісьмовай форме тагачаснай беларускай «лацінкі». У 1917 нямецкімі ўладамі выдаваліся пашпарты на нямецкай і беларускай мовах (лацінкай).

У 1920-я гады ў БССР, напрыклад, на Беларускай Акадэмічнай канферэнцыі па рэформе правапісу й азбукі (1926), выказваліся прапановы разгледзець пераход на лацінскі альфабэт (напрыклад, Зьміцер Жылуновіч, дзеля «большай прагрэсіўнасьці беларускае граматыкі»). Але супраць гэтых прапановаў запярэчылі такія беларускія мовазнаўцы, як, напрыклад, Вацлаў Ластоўскі.

У 1920-я – 1939 гады, пасьля падзелу Беларусі (1921) паміж Польшчай і СССР, лацінскі алфавіт далей ужываўся ў беларускім друку Заходняй Беларусі, у каля 35% заходнебеларускіх выданьняў. Браніслаў Тарашкевіч упершыню ўвёў меркаваны выклад беларускага лацінскага альфабэту й колькі зьвязаных граматычных правілаў у 5-е (неафіцыйнае) выданьне сваёй граматыкі (Вільня, 1929).

Выклад беларускага лацінскага альфабэту:

Aa Bb Cc Ćć Čč Dd Ee Ff Gg Hh Ii Jj Kk Ll Łł Mm Nn Ńń Oo Pp Rr Ss Śś Šš Tt Uu Ŭŭ Vv Yy Zz Źź Žž